Alpkan Koç
2026 Dünya Kupası’nın finalinde İspanya ile Arjantin’in karşı karşıya gelmesi, futbolun dışında İspanya hükümetinin Gazze’den yana tutumu ve Arjantin hükümetinin İsrail destekçiliği ekseninde de dikkat çekti.
İspanya ile eski sömürgesi Arjantin arasındaki final, 2022 yılında düzenlenen bir önceki Dünya Kupası’nda olsa muhtemelen “ezilen dünya” adına Arjantin’e destek verecek olan milyonlarca insan İspanya’yı destekledi.
Başta maçı Gazze’de kurulan dev ekranlardan izleyen Filistinliler olmak üzere tüm Müslüman dünya ile tüm dünyadan insan hakları savunucuları, Lamine Yamal ve arkadaşlarının sevincine ortak oldu.
“DÜNYANIN EN SİYONİST BAŞKANI”
Bu tablonun ortaya çıkmasında İspanya Başbakanı Pedro Sanchez’in tutumu kadar Arjantin Cumhurbaşkanı Javier Milei’nin kendisini “dünyanın en Siyonist başkanı” diye tanımlayacak kadar keskin İsrail destekçisi olmasının da ciddi payı var.
Dünyanın bir ucunda bulunan, Filistin-İsrail meselesiyle pek bir alakası olmayacağı tahmin edilen Arjantin’de İsrail’e bu kadar sempati duyan bir cumhurbaşkanı şaşkınlıkla karşılandı.
ARJANTİN’DE 500 YILLIK YAHUDİ GEÇMİŞİ
Ancak pek bilinmese de Arjantin, aslında konuya o kadar da uzak sanılacak bir ülke değil.
Araplar ve Yahudilerin yaşadığı coğrafyaya çok uzak olsa da Arjantin topraklarında, 500 yıldan eskiye dayanan bir Yahudi varlığı bulunuyor.
Arjantin’in dünyada İsrail, ABD, Fransa, Kanada ve İngiltere’den sonra en çok Yahudi nüfusun yaşadığı 6’ncı ülke olduğu tahmin ediliyor.
İSPANYA’DAN ARJANTİN’E YAHUDİ GÖÇÜ
Arjantin’e yerleşen ilk Yahudiler, 1492 yılında İspanya’dan sürülen Sefarad Yahudileri’ydi.
İspanya’nın ülkeyi terk etmeye zorladığı Yahudiler, Osmanlı başta olmak üzere dünyanın birçok yerine sığındı.
Sefarad Yahudilerin bir kısmı da İspanya İmparatorluğu’nun Latin Amerika’da “keşfedip” sömürgeleştirdiği bölgelere yerleşti. Bu bölgelerden biri de en güneydeki İspanyol sömürgesi olan Arjantin oldu.
İLK DALGA GÖÇMENLER ASİMİLE OLDU
Arjantin’e yaşanan bu ilk dalga göçle gelen Yahudilerin büyük bölümü, kimliklerini gizleyerek veya din değiştirmiş görünerek hayatlarını sürdürdü.
Yine bu ilk dalgada gelen Yahudilerin önemli bir bölümünün de bu gizlenme ihtiyacının sonucunda asimile oldukları tahmin ediliyor.
POGROMDAN KAÇANLARIN AÇIK KAPISI
Arjantin’deki Yahudi nüfusun esas bugünkü yapısına ulaşmasını, 19’uncu yüzyılın ortalarında başta Fransa olmak üzere Batı Avrupa’dan ve özellikle de 19’uncu yüzyılın sonlarında Rus İmparatorluğu ile Doğu Avrupa’dan gelen Aşkenaz Yahudilerin göç dalgaları sağladı.
Aynı dönemde Arjantin de ekonomisini geliştirmek amacıyla Avrupa’dan göç almayı hedefleyen bir açık kapı politikası izliyordu.
Bu süreçte çok sayıda Yahudi göçmen Arjantin’e yerleşti.
YAHUDİ KOVBOYLAR
Yahudi göçmenlerin bir bölümü ülkenin kırsal bölgelerinde tarım kolonileri kurdu.
Tarım ve hayvancılıkla uğraşan Yahudiler, zamanla Arjantin’in geleneksel atlı çobanları olan “gaucho” kültürünü benimsedi.
At binip sığır güden Yahudi çiftçilerden, ülkede “Yahudi Kovboylar” diye bahsedilmeye başlandı.
BAŞKENTTE YAHUDİ TÜCCARLAR
Yahudi göçmenlerin diğer geniş kanadı ise Buenos Aires’e yerleşti.
Ticaret, zanaat ve kültürel faaliyetler ile şehir hayatında kendilerine yer edinen Yahudi göçmenler, zamanla başkentte etkili bir toplumsal yapı oluşturdu.
BİR YAHUDİ SEMTİ: ONCE
Başkentteki Once bölgesi, Yahudi kültürünün en görünür olduğu yerlerden biri haline geldi.
Burada sinagoglar ile Yahudi cemaatine yönelik okullar, kültür merkezleri ve sivil toplum kuruluşları gözle görülür bir etkiye sahip.
KOSHER MCDONALD’S
Öyle ki İsrail dışında tamamen kosher kurallarına uygun olarak işletilen tek McDonald’s şubesi de Once bölgesinde bulunuyor.
1997’de Once’deki Abasto Shopping alışveriş merkezinde açılan McDonald’s şubesinde yalnızca kosher kurallarına uygun ürünler satışa sunuluyor.
ETKİLİ BİR DİASPORA
Günümüzde nüfusları yaklaşık 300 bine ulaşan Arjantin Yahudileri, içlerinden çıkan etkin yerlere gelmiş isimler ve ticari güçleriyle öne çıkıyor.
Arjantin Yahudileri, 50 milyona yakın nüfusu olan ülkede düşük bir oranda kalsa da ülkedeki tarihsel ve kültürel etkisi ile kişi sayısının üzerinde bir etkiye sahip.
İSRAİL İLE ARJANTİN’İ BAĞLAYAN KÖPRÜ
İsrail ile Arjantin devletinin ilişkileri de eskiye dayanıyor. Arjantin, kuruluşundan 1 yıl sonra 1949 yılında İsrail ile diplomatik ilişki kurdu.
Ülkedeki Yahudi toplumu ve onların kuruluşları da iki ülke arasındaki ilişkilerin gelişmesinde etkili rol oynadı.
90’LARIN KARANLIĞI: YAHUDİLERE SALDIRILAR
90’lı yıllar, Arjantin’de Yahudilere karşı hassasiyet açısından kritik bir eşik oldu.
1992’de Buenos Aires’teki İsrail Büyükelçiliği bombalı saldırıya uğradı. Saldırıda 29 kişi öldü.
2 YIL SONRA İKİNCİ SALDIRI
1994’te de Buenos Aires’te ülkenin en etkin Yahudi sivil toplum oluşumlarından AMIA (Arjantin Yahudi Yardımlaşma Derneği) binasına patlayıcı yüklü bir kamyonun girmesiyle yapılan saldırı sonucunda da 85 kişi öldü, yüzlerce kişi yaralandı.
Bu olay, Arjantin tarihindeki en büyük saldırılardan biri olarak kayıtlara geçti.
İRAN VE HİZBULLAH’I SUÇLADI
Bu saldırılar, Arjantin’de Yahudi toplumuyla ilgili hassasiyeti arttırdı. Antisemitizm ve Yahudi kurumlarının güvenliği başlıkları Arjantin’de önemli bir gündem maddesi haline geldi.
Arjantin, saldırıların arkasında İran destekli Lübnan Hizbullah’ının olduğunu iddia etti ancak hem İran hem Hizbullah iddiayı hiçbir zaman kabul etmedi.
MİLEİ: BİR İSRAİL FANATİĞİ
Ancak Arjantin Cumhurbaşkanı Milei’nin İsrail yanlısı tutumunun, ülkede etkin bir Yahudi göçmen nüfusun bulunmasından veya 90’larda oluşan antisemitizm hassasiyeti ile doğrudan bağlantılı olarak değerlendirilmiyor.
2023’te seçilmesinin ardından ilk yurtdışı ziyaretlerinden birini İsrail’e yapan Milei, 7 Ekim sonrasında da İsrail’e desteğini sürdürdü.
Arjantin’deki Yahudi toplumundan bazı aktivistler ile akademisyenler de İsrail’in saldırganlığına karşı çıkarken Milei, “Dünyanın en Siyonist başkanı olmaktan gurur duyuyorum” diyecek kadar İsrail fanatiği bir tutum aldı.
Nisan ayında İsrail’i üçüncü kez gidip Ağlama Duvarı’nı da ziyaret eden Milei, Museviliğe kişisel ilgisi olduğunu ve Tevrat okuduğunu açıklamıştı.
